Pertsona bat hiltzen denean jarraitu beharreko urratsak: gida praktikoa eta lege arlokoa
Maite dugun pertsona baten heriotza une zaila da, eta, galerari aurre egiteaz gain, lege- eta administrazio-izapide batzuk egin behar dira. Ordena zuzena jarraitzea eta epeak betetzea funtsezkoa da ondorengo arazoak saihesteko, batez ere herentziari eta ondareari dagokienez. Gida honetan argi eta garbi azaltzen dizut zer urrats egin behar diren pertsona bat hiltzen denean, kudeaketa urgenteenetatik hasi eta hurrengo aste edo hilabeteetan egin behar direnetaraino, Bizkaian aplikatzen diren arau-berezitasunak kontuan hartuta.
1.- Medikuaren heriotza-ziurtagiria lortzea
Heriotzaren ondoren egin behar den lehen izapidea medikuaren heriotza-ziurtagiria lortzea da, pertsonaren heriotza ofizialki egiaztatzen duen dokumentua. Ziurtagiri hori mediku batek ematen du, normalean heriotzaren unean artatzen duenak, eta ezinbestekoa da heriotza Erregistro Zibilean inskribatu ahal izateko. Heriotza ospitale edo osasun-zentro batean gertatzen bada, medikuak berak ematen du; etxean hiltzen bada, dagokion osasun-zentroko edo larrialdi-zerbitzuko mediku batek joan beharko du. Dokumentu hori oinarria izango da ondorengo izapide guztietarako, hala nola Erregistro Zibilean inskribatzeko, hitzez hitzeko heriotza-ziurtagiria lortzeko edo jaraunspena izapidetzeko.
2.- Erregistro Zibilean inskribatzea eta hitzez hitzeko heriotza-ziurtagiria lortzea
Medikuaren heriotza -ziurtagiriarekin, hurrengo urratsa heriotza gertatu den tokiko Erregistro Zibilean inskribatzea da. Inskripzio hori nahitaezkoa da, eta hurrengo 24 orduetan egin behar da, nahiz eta praktikan berehala kudeatu ohi den, batez ere ehorztetxe batek esku hartzen duenean. Heriotza inskribatu ondoren, Erregistro Zibilak hitzez hitzeko heriotza-ziurtagiria emango du, heriotza egiaztatzen duen dokumentu ofiziala, eta beharrezkoa izango da azken borondateen ziurtagiria eskatzeko, jaraunspena izapidetzeko eta beste lege- edo administrazio-aldaketa batzuk egiteko. Eskaera aurrez aurre, postaz edo telematikoki egin daiteke, Justizia Ministerioaren egoitza elektronikoaren bidez.
3.- Azken borondateen ziurtagiria eskatzea
Azken borondateen ziurtagirian, hildako pertsonak testamentua egin zuen adierazten da, eta, hala bada, zein notarioren aurrean eta zein egunetan egin zuen. Ezinbestekoa da testamenturik dagoen jakiteko eta hura aurkitzeko. Ziurtagiri hori Azken Borondateen Egintzen Erregistro Orokorrari eskatzen zaio, heriotzaren egunetik 15 egun baliodun igaro ondoren, lehen ez baita informazioa eskuragarri egongo. Hori lortzeko, 790 eredua aurkeztu behar da, hitzez hitzeko heriotza-ziurtagiriarekin batera, eta dagokion tasa ordaindu. Eskaera aurrez aurre, postaz edo Justizia Ministerioaren egoitza elektronikoaren bidez egin daiteke. Izapide horrekin batera, komeni da heriotza-estaldura duten aseguru-kontratuen ziurtagiria ere eskatzea, hildakoak bizi- edo istripu-asegururik ba ote zuen jakiteko, horiek erreklamatzeko.
4.- Testamentua aurkitu eta irakurtzea (edo baieztatzea testamenturik ez dagoela)
Azken borondateen ziurtagiria lortu ondoren, jakin ahal izango duzu ea hildakoak testamentua egin zuen eta zein notariorekin. Halakorik badago, notario horrengana joan beharko duzu, hitzez hitzeko heriotza-ziurtagiriarekin eta oinordeko gisa duzun dokumentazioarekin, kopia baimendu bat lortzeko. Dokumentu horretan, hildakoaren borondatearen arabera banatzen dira ondasunak eta eskubideak. Ziurtagiriak adierazten badu testamenturik ez dagoela, jarauntsia testamenturik gabeko oinordetzaren bidez izapidetuko da. Bizkaian, Euskal Zuzenbide Zibilaren arabera —eta forudun eremuetan Bizkaiko Foru Zuzenbidearen arabera—, egoera honek oinordekoak deitzeko hurrenkera zehatz bati jarraitzen dio, eta zenbait ondasunetan tronkalitatearen moduko berezitasunak ditu, ondasunaren jatorrizko lerroko senideei lehentasuna eman diezaiekeenak. Arau horiek ezagutzea funtsezkoa da nork jaraunsten duen eta zein proportziotan zehazteko.
5.- Jaraunspenerako behar den dokumentazioa biltzea.
Ondasunak banatzen hasi aurretik, funtsezkoa da jaraunsleen identitatea eta hildakoarekiko harremana egiaztatzen duen dokumentazio guztia biltzea, bai eta jaraunspena osatzen duten ondasunak eta eskubideak identifikatzen dituzten dokumentuak ere. Horien artean daude NANa eta familia-liburua, hitzez hitzeko heriotza-ziurtagiria, azken borondateen ziurtagiria, testamentua (edo jaraunsleen adierazpena, halakorik ez badago), jabetza-eskriturak, banku-kontuen dokumentuak, aseguru-polizak, ibilgailuen tituluak eta aktiboen edo zorren beste edozein egiaztagiri. Bizkaian, gainera, komeni da ondasun tronkalak egon daitezkeen aztertzea, haien eskualdaketa Bizkaiko Foru Zuzenbidearen arauek arautzen baitute. Arau horiek jatorrizko familiaren lerro bereko senideen artean ondasun horiek mantentzeko oinordetza-erregimen berezia ezartzen dute. Hasieratik bildutako informazio guztia izateak izapideak arintzen ditu eta oinordekoen arteko gatazkak izateko arriskua murrizten du.
Utzi zure herentzia adituen esku eta ahaztu tramiteak. Zure ondoan egongo gara emaitzarik onena lortu arte.
6.- Jarauntsia onartzea edo hari uko egitea
Dokumentazio osoarekin, jaraunsleek erabaki behar dute jarauntsia onartzen duten ala hari uko egiten dioten. Erabaki horrek lege- eta zerga-ondorioak ditu, eta, beraz, komeni da aholkularitza profesionalarekin ebaluatzea. Onarpena huts eta soila izan daiteke, hildakoaren zorrak ere nork bere gain hartuta, edo inbentario-onuraren araberakoa, erantzukizuna jarauntsiko ondasunen baliora mugatuta. Bizkaian, Euskal Autonomia Erkidegoko gainerako lekuetan bezala, Euskal Zuzenbide Zibilaren arauak dira indarrean, baina forudun eremuetan berezitasun propioak daude —Bizkaiko Foru Zuzenbidea eta tronkalitate-erregimena aplikatzen diren lekuetan—, eta horiek jaraunspenaren banaketan eragina izan dezakete. Uko egitea, berriz, notarioaren aurreko eskritura publikoan formalizatu behar da, eta ezeztaezina da.
Bizkaian ez dago legez ezarritako epe orokorrik jarauntsia onartzeko edo hari uko egiteko, notario-errekerimendua edo errekerimendu judiziala egon ezean (30 egun). Sei hilabeteko epea oinordetzen gaineko zerga aurkezteko betebehar fiskalari baino ez dagokio, eta komeni da hori koordinatzea errekarguak saihesteko, onartzeko edo uko egiteko erabakiaren ondorioz. Epe horren luzapena eska daiteke lehenengo bost hilabeteetan. Une horretan erabaki zuzena hartzeak etorkizuneko ondare- eta zerga-arazoak saihesten ditu.
7.- Oinordetzen gaineko zerga likidatzea.
Jaraunspena onartzeak oinordetzen gaineko zerga likidatzeko betebeharra dakar berekin, eta Bizkaian zerga hori foru araudiak arautzen du. Aurkezteko epe orokorra heriotza gertatu eta sei hilabetekoa da, eta laugarren hilabetea amaitu baino lehen luzapena eskatzeko aukera dago. Ordaindu beharreko zenbatekoa jarauntsiko ondasunen balioaren, ahaidetasun-graduaren eta Bizkaiko araudian aurreikusitako murrizketa eta hobarien araberakoa izango da. Murrizketa eta hobari horiek bereziki onuragarriak dira zuzeneko ahaideentzat. Likidazioa Bizkaiko Foru Ogasunean aurkeztu behar da, eta, horretarako, dagokion inprimakia, jarauntsiko ondasunak egiaztatzen dituen dokumentazioa eta, hala badagokio, jarauntsia onartu eta banatzeko eskritura aurkeztu behar dira. Epeak ez betetzeak edo aitorpena behar ez bezala aurkezteak errekarguak eta zehapenak ekar ditzake, eta, beraz, gomendagarria da prozesu fiskal osoaz arduratuko den profesional bat izatea.
8.- Ondasunen eta eskubideen titulartasuna aldatzea
Oinordetzen gaineko zerga likidatu ondoren, jarauntsian sartutako ondasunak eta eskubideak jaraunsleen izenean inskribatu behar dira. Higiezinen kasuan, aldaketa Jabetza Erregistroan egiten da, jarauntsia esleitzeko eskritura aurkeztuta, zergaren ordainketaren edo salbuespenaren egiaztagiriarekin batera. Ibilgailuen kasuan, transferentzia Probintziako Trafikoko Buruzagitzan izapidetu behar da. Banku-kontuen eta finantza-produktuen kasuan, herentzia dokumentazioa aurkeztu behar da erakundean, saldoak desblokeatzeko eta banatzeko. Bizi- edo heriotza-asegururik egonez gero, polizaren arabera eskatu behar da prestazioak ordaintzeko. Bizkaian, ondasun tronkalak direnean, titulartasuna aldatzeko Bizkaiko Foru Zuzenbideak ezarritako eskualdaketa-arauak bete behar dira, ondasun horiek jatorrizko familiaren lerro berean mantentzea bermatzen baitute. Aldaketa horiek guztiek bermatu egiten dute jaraunsleek ondasun guztiak eskura izango dituztela, eta etorkizunean lege-arazoak sortzea saihesten dute.
9.- Beste izapide eta gestio osagarri batzuk
Jaraunspenarekin lotutako urrats nagusiez gain, heriotzaren ondoren beste administrazio-izapide batzuk egitea komeni da, zeinak, beti nahitaezkoak ez badira ere, lagungarriak baitira hildakoaren egoera legala eta ekonomikoa behar bezala ixteko. Horien artean daude Gizarte Segurantzari heriotzaren berri ematea alarguntasun- edo zurztasun-pentsioak eskatzeko, hala badagokio; autonomo edo langile gisa baja ematea dagokion araubidean; argi-, ur-, gas- edo telefonia-hornidurako kontratuak ezereztea edo eskualdatzea; udal erroldan baja ematea; eta erakunde pribatuei jakinaraztea, hala nola aseguru-etxeei, elkargo profesionalei edo zerbitzu-harpidetzei. Hildakoak zorrak bazituen, garrantzitsua da hartzekodunei jakinarazteko epeak berrikustea eta jarauntsia inbentario-onuraren arabera onartzen nahi den baloratzea. Gai horiek modu ordenatuan kudeatzeak alferrikako ordainketak eta gerora egin daitezkeen erreklamazioak saihesten ditu.
10.- Prozesua arintzeko eta lege-arazoak saihesteko aholkuak
Dokumentazioa hasieratik antolatzea eta izapideetan ordena bati jarraitzea funtsezkoa da atzerapenak saihesteko. Ziurtagiri guztien kopiak izateak (heriotza, azken borondateak, aseguruak) kudeaketak errazten ditu eta alferrikako joan-etorriak saihesten. Bizkaiko jaraunspenen kudeaketan espezializatutako zerbitzu batera jotzea gomendatzen da, Euskal Zuzenbide Zibilaren berezitasunak eta, hala badagokio, Bizkaiko Foru Zuzenbidearenak ezagutzen dituenera, bereziki ondasun tronkalak edo oinordeko ugari dituzten herentzien kasuan. Legezko epeak betetzeak, beharrezkoa denean luzapenak eskatzeak eta oinordetzen gaineko zerga behar bezala likidatzeak errekarguak eta zehapenak saihestuko ditu. Halaber, komeni da oinordekoen artean komunikazio arina izatea, gatazkak saihesteko eta lortutako akordioak idatziz uzteko. Prozesu konplexuetan, bitartekaritza aukera eraginkorra izan daiteke desadostasunak konpontzeko prozedura judizial batera iritsi gabe.
